Ontmanteling van Rooms Enschede via €˜kerkelijke marktplaats €™

Hij trekt een doek weg en er verschijnt een groot stenen beeld. Sint Jozef , zegt Rien Tiehatten met kennersblik. Een kaartje geeft aan dat het afkomstig is uit de Ariënsgedachteniskerk, katholiek bolwerk in de wijk Hogeland. Een ruimte verder, op een grote tafel, ligt een groot schilderij met een bisschop op een paard. Sint Martinus, een van de patronen van het bisdom. Komt uit de sacristie van de Mariakerk. Maar op zijn feestdag hing het in de kerk.

Liquidatiecommissie
Schatbewaarder van katholiek Enschede zou je hem kunnen noemen: Rien Tiehatten (71). Drie jaar geleden, bij de sluiting van vier katholieke kerken in Enschede, werd hij benoemd tot voorzitter van wat formeel de liquidatiecommissie van de parochie Enschede heet. Zo staat het in de bepalingen van het bisdom. Maar alleen van het horen van zo n naam word je al depressief. Hier in Enschede hebben we het liever over de inventariscommissie.

Schatkamer
Vandaag staat hij, ergens in de stad, op de plek waar de inventaris van vier Enschedese kerken ligt opgeslagen. Heiligenbeelden, kandelaren, kazuifels, een oud tabernakel: in de verder volstrekt anonieme ruimte blijft geen centimeter onbenut. De precieze locatie wil hij om veiligheidsredenen liever niet geven. Er staan hier toch heel waardevolle dingen. Dan hou je zo n plek toch liever geheim.

Een handelaar in kerkelijke kunst, zo voelt hij zich soms. Deze week nog, zegt Rien Tiehatten, heeft hij een orgel verkocht. Aan Polen, het land waar ze nog altijd nieuwe kerken bouwen. Vaak lelijk, maar toch: daar wordt nog altijd gebouwd. De opbrengst was aardig, maar niet spectaculair. We hanteren een redelijke prijs, trekken ze nooit het vel over de oren. Meestal ben je al bij dat iets weer een zinnige bestemming krijgt.

Sportschool
Groot is het inventaris dat drie geleden overbleef toen kort na elkaar een aantal kerken in Enschede op slot ging. Tien katholieke kerken telde de stad ooit. Daar zijn er nog drie van over. Drie gingen er al eerder op slot, de resterende vier sloten in 2015 de deuren. Twee ervan (Pauluskerk en Ariënsgedachteniskerk) werden herbestemd tot respectievelijk sportschool en meubelzaak. De Verrijzeniskerk ging naar de Syrisch-orthodoxe gemeenschap. Over de verkoop van de Mariakerk wordt nog onderhandeld, maar ook deze kerk is inmiddels volledig ontruimd.

Als parochie wil je niet alleen zorgvuldig omgaan met de gebouwen, maar ook met wat er in zit. De gelijktijdige sluiting van vier kerken plaatst je in dat opzicht voor een geweldige opdracht. Er zijn zoveel spullen, zoveel mooie dingen, vaak een grote betekenis - die doe je niet zomaar weg. Voor de echte schatten geldt bovendien sowieso een beperking. Die staan beschreven in een register voor kerkelijke kunst op het Catherijneconvent in Utrecht en mogen alleen met instemming van het bisdom worden verkocht.

Marktplaats
Tientallen voorwerpen uit de Enschedese kerken kregen de afgelopen drie jaar een nieuwe bestemming binnen Nederland en Europa. De verkoop vond plaats voor het officiële kanaal dat het bisdom Utrecht daarvoor heeft: een website met vraag en aanbod van kerkelijke kunst waarop parochiebesturen de inventaris van hun kerken te koop aanbieden aan collega-bestuurders uit de katholieke Kerk. Een soort Marktplaats, maar dan voor kerken.

Poolse mannetjes
Je wilt ook niet weten hoeveel reacties je krijgt , zegt Tiehatten. De website maakt het mogelijk om heel gericht te zoeken. Amper een week na de sluiting van de Pauluskerk kreeg ik al bericht uit Polen. Ze hadden belangstelling voor de banken en het orgel. Niet veel later stond hier een vrachtwagen met twee oude Poolse mannetjes. In twee dagen hadden ze het complete orgel gedemonteerd. Dat er toch nog ergens op wordt gespeeld, is een een mooie gedachte.

Lijst
Van alles wat elders een bestemming vond, weet Tiehatten waar het gebleven is. Hij noteert dat in een lijst, vaak met foto s die hem worden toegezonden vanuit Oostenrijk, Litouwen, Polen maar ook van talrijke kerken in Nederland waarheen het erfgoed van katholiek Enschede zijn weg vond.

Van Limburg tot Ameland
Op een dag kreeg ik telefoon van de Stichting Limburgs Landschap. Die had kaarsenbakken nodig voor een groot aantal kapellen die daar langs de weg staan. Bijzonder was ook het contact met de pastoor van Ameland. Het beroemde kerkje van Cuijpers in de duinen brandde in 2013 af. Onder meer een bijzondere klok uit de Pauluskerk is daar naartoe gegaan.

Echt vrolijk maakt het werk hem niet. Eerder melancholisch, bij vlagen. Het is toch een tijdperk dat hier opgeslagen ligt, de erfenis van een generatie. De kerk die we toen hadden en waren, komt nooit meer terug.

Kledingstukken
Tiehatten wijst op een kast met kazuifels. Wat moet je ermee? Misschien kunnen ze naar een museum. Daar ben ik nog bezig. Maar wat je in ieder geval niet wilt, is dat ze in verkeerde handen komen. Laatst zag ik een filmpje met carnavalsvierders. Die liepen in oude kazuifels. Het is toch je plicht om dat te voorkomen.

© Newsroom Enschede, de samenwerking tussen TC Tubantia en 1Twente Enschede - Foto: Cees Elzenga