Enschedese scouts bereiden zich voor op dodenherdenking: ‘Dit gebeurt nooit’

Scouts - of padvinders - bij dodenherdenking. Het is vaste prik. Eén van de redenen is dat padvinderij tijdens de Tweede Wereldoorlog verboden was. Veel groepen gingen ondergronds verder, oudere padvinders raakten soms betrokken bij het verzet. Maar de belangrijkste reden is toch om het verhaal van bezetting en onderdrukking door te vertellen aan de volgende generatie; vrijheid heeft een prijs. Soms de ultieme.

'Het begon met een gedicht'

Het begon bij een gedicht. Ben Ali Libi, geschreven door Enschedeër Willem Wilmink. Onvergetelijk voorgedragen door acteur en presentator Joost Prinsen, die begin november vorig jaar overleed. “Daar wilde ik iets mee”, vertelt Bas van Wijngaarden, leider van de scouts van Nanne Zwiep. Op melodie zetten, zijn gitaar erbij. Zoiets.

Ter voorbereiding op dodenherdenking. Maar dat was wel erg mager, vond Van Wijngaarden. Lang verhaal kort: het is wat uit de hand gelopen.

Legervoertuigen, voorwerpen en opdrachten

Op het terrein van scoutinggroep Nanne Zwiep, in de groene oksel van de Broekheurnering, staan drie zware wagens op terreinbanden en een Harley Davidson. Matgroen geschilderd, een witte ster op de zijkant. Legervoertuigen, ruim tachtig jaar oud. Er hangt een flauwe geur van diesel. Voor het clubhuis, rond een vlaggenmast, staan een kleine dertig welpen en scouts in uniform. De openingsceremonie begint.

Binnen hangen de wanden vol posters, foto’s en afbeeldingen. Op tafels liggen tientallen voorwerpen: een radiootje dat eruit ziet als een fototoestel, een knijpkat, helmen, gasmaskers, kogelhulzen. In de ruimte staat oorlogsschroot, vliegtuigonderdelen. Niet alleen de mannen van ‘Keep them Rolling’ zijn komen opdagen, ook Tweede Wereldoorlog-kenner en verzamelaar Eric Heijink heeft een aanhangwagen spullen gebracht.

Die voertuigen en voorwerpen brengen het verhaal van de Tweede Wereldoorlog dichterbij. De jonge scouts trekken er in groepjes langs, horen achtergronden, hangen ontbrekende foto’s op die zij met een opdracht verkregen.

Chocola van Canadezen

Bep Dijkstra-van der Woude is het oudste lid van scoutinggroep Nanne Zwiep. De enige die de oorlog heeft meegemaakt. Geboren in 1938, een meisje nog. Ze staat geanimeerd te praten met de mannen van ‘Keep them Rolling’. Herinneringen. Aan de bevrijding, toen legervoertuigen als deze de stad binnen kwamen rollen. Chocola van Canadezen.

Voor de camera vind ze dat spannend. Zoveel weet ze niet en haar verhaal is niets bijzonders. En toch: de schuilkelders in als bommen vielen die een halve woonwijk wegvaagden, de snoekduik in een sloot omdat een jachtvliegtuig in duikvlucht op je af komt. Zo gewoon is dat niet. Of toch; iedereen uit die jaren kan dat soort verhalen vertellen.

Bep vindt deze middag geweldig. En heel belangrijk. Ze maakt zich zorgen. Niet om zichzelf, maar ze heeft kleinkinderen. “Er is zoveel aan de hand in de wereld.” Opnieuw dorpen, wijken, steden waar geen steen op de andere blijft. “En als het voorbij is, moeten ze alles weer opbouwen. Waarom doen mensen dat toch? Wat heeft dat nou voor zin?”

Of die scouts, die op 4 mei in het Volkspark staan, iets hebben opgestoken? Dat is lastig te peilen. Vet vinden ze het wel. “Dit gebeurt nooit”, zeggen ze bijna in koor. Vrij vertaald: jazeker nemen we hier iets van mee.

Aan het eind van de middag, vlak voordat de zware legervoertuigen het terrein af rollen, zingt Van Wijngaarden zijn versie van het gedicht van Wilmink. Een kippenvelmomentje. Het is bijna donker in het clubhuis. Je kunt een speld horen vallen.

Ben Ali Libi

Op een lijst van artiesten, in de oorlog vermoord,

staat een naam waarvan ik nog nooit had gehoord,

dus keek ik er met verwondering naar:

Ben Ali Libi. Goochelaar.  

Met een lach en een smoes en een goocheldoos

en een alibi dat-ie zorgvuldig koos,

scharrelde hij de kost bij elkaar:

Ben Ali Libi, de goochelaar.  

Toen vonden de vrienden van de Weduwe Rost

dat Nederland nodig moest worden verlost

van het wereldwijd joods-bolsjewistisch gevaar.

Ze bedoelden natuurlijk die goochelaar.  

Wie zo dikwijls een duif of een bloem had verstopt,

kon zichzelf niet verstoppen toen er hard werd geklopt.

Er stond al een overvalwagen klaar

voor Ben Ali Libi, de goochelaar.  

In 't concentratiekamp heeft hij misschien

zijn aardigste trucs nog wel eens laten zien

met een lach en een smoes, 
een misleidend gebaar,


Ben Ali Libi, de goochelaar.  
En altijd als ik een schreeuwer zie

met een alternatief voor de democratie,

denk ik: jouw paradijs, hoeveel ruimte is daar

voor Ben Ali Libi, de goochelaar.  

Voor Ben Ali Libi, de kleine schlemiel,

hij ruste in vrede, God hebbe zijn ziel.

(Willem Wilmink, 1987)

Ben Ali Libi was het synoniem van Michel Velleman. Velleman werd geboren op 5 januari 1895 en werd op 2 juli 1943 in Sobibor, meteen na aankomst, met zij vrouw en dochter vermoord. Zijn zoon, Jacques, werd niet opgepakt en overleefde de oorlog.