Twentse molenaars houden ambacht en traditie levend bij de Oortmanmolen in Lattrop

Een vast rooster is er niet: “Als we er zijn, dan zijn we er," lacht molenaar Jan Wieffer, afkomstig uit Hengelo. Hij is één van de vier molenaars van de Oortmanmolen. Het team bestaat uit drie heren en één dame die met veel inzet de molen draaiend houden en in topconditie. “Elke zaterdagochtend is de molen sowieso open, maar we zijn er ook op andere momenten voor onder andere onderhoud. De touwen verweren op den duur bijvoorbeeld en die repareren we dan zelf."

Luxe positie

De korenmolen levert meel aan diverse bakkers in de regio en wordt daarnaast gebruikt als instructie- en lesmolen voor leerling-molenaars. De molenaars bevinden zich zelfs in een luxe positie, want er zijn nog twee vrijwilligers in opleiding. Bijna iedereen is met pensioen, behalve de Lattropse Carolien, die met haar vijftig jaar de pensioengerechtigde leeftijd nog niet heeft bereikt.

Het is woensdagmiddag als de drie molenaars de passie voor het ambacht laten zien. Molenaar-in-opleiding Bert Liezen is speciaal uit Nordhorn gekomen en klimt behendig de wieken in om de zeilen tot op achttien meter hoogte vast te maken. Hoofd-molenaar Aard Breel uit De Lutte staat eveneens paraat. Dan kan het werk beginnen.

De mannen staan buiten op de stelling, de ronde veranda, klaar om met touwen, ankers en flink wat spierkracht de wieken in de juiste stand te zetten. Het lijkt net alsof ze aan het roer staan van een enorme boot die ze door een storm moeten loodsen en het vergt nogal wat kracht om de wieken in de juiste positie te krijgen. De zeilen klapperen, iets wat Wieffer niet kan verdragen. “Het zeil moet goed op de wind staan. Zo meteen hoor je binnen niets meer", legt hij uit.

Veiligheidsmaatregelen

De molenaar uit Hengelo legt ook uit dat er veel veiligheidsregels zijn om te voorkomen dat iemand letterlijk een klap van de molen krijgt. Hij zet zorgvuldig veiligheidshekjes op de veranda om een aanvaring met een wiek te vermijden. Ook binnen in de molen moet er goed gecommuniceerd worden om ongelukjes te voorkomen. Tijdens de rondleiding vliegen de molenaars-termen je om de oren, terwijl buiten de wieken tot wel vijftig omwentelingen per minuut draaien.

Traditie en rouw

De wieken worden in de rouwstand gezet bij een overlijden. “Toen een molenaar uit Lattrop overleed, hebben we de wieken zelfs richting zijn huis gedraaid", vertelt Jan Wieffer. “Dat zijn mooie tradities”, zegt hij.

Veel bezoekers vallen voor de romantiek van het ambacht, maar volgens molenaar Aard Breel was het ambacht vroeger allerminst romantisch. “Ze waren volledig afhankelijk van de wind. Geen wind betekende geen inkomsten en als de wind ’s nachts opstak in plaats van overdag dan werd het nachtwerk. Verder was het heel stoffig, er was nog geen Arbowet, het was zwaar werk.”

Meel produceren

Tegenwoordig draait de Oortmanmolen ook op elektriciteit, zodat er altijd meel geproduceerd kan worden. “We leveren aan vaste afnemers in de buurt en staan bovendien op de markt in Delden”, zegt Jan Wieffer. “Daarnaast maken vrijwilligers mixen en vullen de verpakkingen af", vult molenaar Aard Breel aan.

Zeilvoering en vakmanschap

De molenaar uit de Lutte heeft veel gevaren, voordat hij zich na een werkzaam leven aan de Hollandse kuststrook in Twente vestigde. “Het is niet zo gek dat, nu ik het water hier moet missen, molenaar ben geworden. Je hebt in dit ambacht ook met zeilvoering, windrichtingen en gyroscopische effecten te maken.”

Eh, gyro-wat? “Dat heeft met luchtstromen te maken", legt Aard Breel uit. “Je wilt dat de zeilen de wind goed vangen, dan pas kun je gaan malen. Je moet je steeds op de wind blijven richten, waar die ook vandaan komt."

Wind opvangen

De molenaar vertelt dat als bomen rondom te molens te hoog worden of als gemeenten te dicht bij een bestaande molen appartementen of andere hoge gebouwen gaan bouwen, de windstromen worden verstoord. "De molen kan dan niet goed draaien en je hebt echt windkracht nodig voor het draaien van de zware molenstenen. De wieken moeten een steen meenemen die wel 1200 kilo weegt."

Als geplande bouwprojecten vlakbij een molen toch worden doorgezet, kan dit soms leiden tot een noodgedwongen verplaatsing. Een molen werd vroeger soms om praktische redenen naar een betere locatie verhuisd, bijvoorbeeld dichter bij boeren (voor het graan) of in de buurt van een rivier (voor het transport).

De Oortmanmolen verhuisde zelfs twee keer in haar geschiedenis: in 1910 van Tjamsweer (bij Appingedam) naar Lattrop en in 1983 nog eens twaalf meter binnen Lattrop, vanwege de naastgelegen malerij van de familie Oortman. Daar vond ook een grote restauratie plaats. De molen werd daarvoor op zijn kant gelegd en later met een kraan weer rechtop gezet.

Herrineringen ophalen

Aan de picknicktafel buiten halen de molenaars herinneringen op aan de bezoekers van de molen. Die komen soms van heinde en ver: “We hadden laatst een groep van twintig Amerikanen", zegt Wieffer. “En een Oegandees!”, vult één van de andere molenaars aan. “Ja, en straks komen de scholen weer, als onderdeel van educatie op locatie.”