Historie, kunst en natuur komen samen op indrukwekkend Kerkeiland in Saasveld: ‘Uniek in Nederland’

De huidige Plechelmuskerk dateert uit 1926. Architect was Herman Kroes, die meerdere katholieke kerken bouwde. De kerk is gebouwd in neogotische stijl. Het interieur is de moeite van het bekijken meer dan waard. Het metselwerk van de gewelven wordt tot in de nok sfeervol verlicht, de houten kerkbanken zijn authentiek.

De kerk biedt plaats aan 500 mensen. “Vandaag de dag wonen zo’n 40 mensen de wekelijkse kerkdiensten bij. Dan zitten we verspreid in de kerk, vaak op de plek waar eerder de hele familie zat”, vertelt Wolbert. “Dat stamt nog uit de tijd van het plaatsengeld. Elke familie had toen een ‘eigen’ bank.”

Door de gebrandschilderde ramen valt het licht de kerk kleurig binnen. De eerste ramen werden in 1965 geplaatst. “Dat was ook nodig, want wat er aan ramen toentertijd inzat, rammelde aan alle kanten.” Alle ramen van gekleurd glas werden vanaf 1965 vervangen door gebrandschilderd glas. “Dat gebeurde over een periode van bijna 30 jaar. Je moet rekenen dat een kleiner raam al 1000 gulden kostte in die tijd. Het moest wel allemaal betaald worden, en dat werd beetje bij beetje opgebracht door de kleine gemeenschap van Saasveld.”
Eén van de ramen is geschonken door een particulier, de ruim 40 andere ramen door de parochianen. In 1993 werden de laatste ramen vervangen.

De stijl van Jan Schoenaker is vertellend. Zoals het verhaal van Jona in de walvis, uitgebeeld in vijf taferelen, met in elk raam de hoed van Jona op een andere plek. “Een grapje van de kunstenaar”, zegt Wolbert. “In elk raam zitten kleine bijzonderheden.” Wolbert had op het lyceum in Oldenzaal tekenles van Schoenaker. “Het was een kunstenaar die niet stil kon zitten. Zelf vertelde hij dat hij zijn werk voor de Plechelmus in Saasveld het mooist vindt, maar elders in Twente en in het land vind je ook ramen van hem. Zelfs in het buitenland, tot in Canada toe.”

Kruiswegstaties van lindehout

Langs de muren van de kerk zijn de kruiswegstaties aangebracht. De houtsnijwerken van Stuflesser zijn indrukwekkend. “Heel gedetailleerd. Elk detail is perfect uitgewerkt. En dat terwijl de achterkant gewoon een ruwe plank is, zo uit het bos.” De voorstellingen van lindehout zijn in pasteltinten uitgevoerd. De Italiaanse firma Stuflesser maakt nog steeds ambachtelijk houtsnijwerk en beelden.

Achter de kerk ligt de kasteeltuin. Hier stond ooit kasteel Saterslo. “Dat was een houten fort met een vierkante toren en wat bijgebouwtjes, omringd door een brede gracht.” In de archieven is te vinden dat Jacob van Saterslo in 1099 heeft deelgenomen aan een kruistocht. De naam van Saterslo duikt daarna regelmatig op in de archieven. “Een nazaat, Herman van Saterslo, was drost van Twente.” In 1632 werd een deel van het kasteel gebruikt als schuilkerk.

Een graafput

Het kasteel werd in 1818 gesloopt. De huidige Plechelmus is de vierde kerk op het Kerkeiland. “De eerste kerk hier kwam in 1800, de tweede in 1821.” In 1863 werden de fundamenten, Bentheimer platen, uit de grond gehaald. “Die werden verkocht, de opbrengst werd gebruikt voor een nieuwe kerk, de derde, die in datzelfde jaar gebouwd werd. Het was hier toen graafput. De toenmalige pastoor nam een landschapsarchitect in de arm, die een tuin ontwierp in Engelse landschapsstijl. Hoogteverschillen, waterpartijen, bruggetjes, grote bomen.” Opvallend is dat de drie monumentale bomen, beuk, plataan en eik, zo geplant zijn dat ze elkaar na 160 jaar niet raken. Op de plek waar nu de vijver is, stond toentertijd het kasteel. Waar nu een bruggetje is, stonden ooit de torens.

Kasteelklokje

Kerk en tuin worden in stand gehouden door financiële bijdragen van de parochianen en de inzet van vele vrijwilligers. Door deze Saasvelders wordt er naast het geld ook veel tijd ingestoken. Zo houden vrijwilligers elke woensdagmiddag de tuin bij. Wolbert is de oppertuinman, zegt hij gekscherend. “Als we koffie gaan drinken, luid ik het kasteelklokje uit 1525. Dat hangt hier nog steeds en komt dan prima van pas, want de vrijwilligers zijn over de hele tuin verspreid aan het werk.”

Het Kerkeiland is daardoor een prachtige en indrukwekkende plek gebleven. De kerk is overdag open en kan dan vrij bezichtigd worden. De eerste zondag van de maanden augustus en september, van 14.00 tot 17.00 uur, is ook de kasteeltuin opengesteld en zijn in de kerk vrijwilligers aanwezig die desgevraagd kunnen vertellen over de geschiedenis en de bijzonderheden van kerk, kasteel en tuin. De toegang is gratis. Een vrije gift wordt op prijs gesteld.