Raadsvragen over de Enschedese vuurwerkramp (3): het optreden van de brandweer op de rampdag

In twee eerdere artikelen hebben we aangegeven wat er misgaat in die beantwoording: het college blijft steken bij de bevindingen van de commissie Oosting en negeert de achtergronden en context van de grondonderhandelingen. In dit artikel laten we zien waarom het antwoord op vragen over het optreden van de brandweer op 13 mei 2000 niet klopt.

Halve en weggelaten verklaringen

De brandweerlieden van het eerste uur zijn na de ramp gehoord door zowel het rechercheteam als leden van de commissie Oosting die de ramp onderzochten. Dat geldt ook voor andere verantwoordelijke brandweerofficieren. Maar hun verklaringen zijn of helemaal niet opgenomen, of maar ten dele. Een aantal verklaringen is geheim gehouden en kwam pas decennia later boven water.

Uit die lang onder de pet gehouden informatie blijkt dat de brandweer op 13 mei 2000, voorafgaand aan en tijdens de brand bij SE Fireworks, cruciale fouten heeft gemaakt. Die spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van brand tot ramp. Tot op heden is volgehouden dat de brandweer correct optrad. Maar dat klopt dus niet.

De officier gevaarlijke stoffen

Het is 13 mei 2000, omstreeks drie uur in de middag. Er is melding gemaakt van een brand bij vuurwerkbedrijf SE Fireworks. Volgens protocol moet de officier die verstand heeft van gevaarlijke stoffen gewaarschuwd worden; die moet advies uitbrengen over de manier waarop de brand bestreden moet worden. De dienstdoende officieren bij het vuurwerkbedrijf behoren dat te weten; zij hebben dat meegekregen in hun opleiding. Maar de officier gevaarlijke stoffen wordt niet ingelicht.

Die officier is Henk van Rooy. In een verklaring bij PD Recherche, vastgelegd in augustus 2007, vertelt hij over die bewuste rampdag en wat er daarna gebeurde. Was hij benaderd, dan had hij de uitgerukte eenheden in overweging gegeven om niet te blussen, deuren niet te openen, te ontruimen en afstand te houden.

Van Rooy is na de ramp gehoord door de commissie Oosting, die onderzoek deed naar de ramp. Zijn naam staat in de lijst geïnterviewden in het eindrapport van die commissie; dat stelt ook het Enschedese college op vragen hierover. Maar zijn verklaring ontbreekt.

Brandweercommandant Ab Groos zocht hem na die verklaring bij Oosting op. Van Rooy moest oppassen; hij was op 13 mei tijdens zijn dienst buiten de regio geweest en dat mocht niet.

Een uit de lucht gegrepen bewering: Van Rooy toont met pin-gegevens aan dat hij om half vier in Almelo een maaimachine heeft gekocht. Hij is met een zak geld bij de brandweer weggegaan. In zijn verklaring meldt hij dat ook andere brandweerlieden hun mond moesten houden.

Het aanvalsplan dat er niet zou zijn

Van Rooy verklaart ook dat er een aanvalsplan voor SE Fireworks bestond. Dat is tot op de dag van vandaag door autoriteiten ontkend. Dat doet ook het Enschedese college in de beantwoording van raadsvragen in mei van dit jaar. Er zou geen aanvalsplan zijn geweest.

Van Rooy is niet de enige die stelt dat er wèl een aanvalsplan was. Brandweerofficier Herman Zendman verklaarde na de ramp hetzelfde, meerdere keren, onder meer voor de rechter. Ook hij werd gehoord door Oosting, maar zijn verklaring werd weggelaten en zijn naam ontbreekt in de lijst geïnterviewden. Ook Zendman kreeg bezoek van Groos, zo verklaarde hij later: hij moest zich niet met de zaak bemoeien.

Ook officier Jans Weges, bevelvoerder tijdens de rampdag, vertelt dat er op de rampdag een aanvalsplan aanwezig was. Dat doet hij tijdens een lezing in het Rijksmuseum in 2006 en hij verklaart dat bij PD Recherche.

In de kleding van een van de omgekomen brandweerlieden worden resten gevonden van documenten die onderdeel uitmaken van een bevelvoerderskaart of aanvalsplan. Volgens het Enschedese college is het gebruikelijk dat brandweerlieden dat soort documenten bij zich dragen. Ze zijn een geheugensteun voor de 10-tallen pictogrammen en borden die de brandweer kan tegenkomen.

Alle seinen op rood, toch doorrijden

Op de gevonden herkenningskaart staat het pictogram dat ook op de bunkers van SE Fireworks hangt. Het betekent: vatbaar voor explosie, bijkomend gevaar. Ook dat had dus aanleiding moeten zijn om niet te blussen maar afstand te bewaren. Directeur van SE Fireworks Rudi Bakker waarschuwt de blussende brandweerlieden nog, wijzend op die gevaarsaanduidingen, maar dat wordt bruut genegeerd. ‘Bek houden, Bakker. Jij hebt hier niets meer te vertellen.’

Het Enschedese college stelt in de beantwoording van raadsvragen:

Het is/was vrij gebruikelijk dat brandweermensen een kaartje met pictogrammen en/of etiketten van borden bij zich hebben. Dit kaartje was/is een geheugensteun voor 10-tallen pictogrammen en /of borden die de brandweer kan tegenkomen.

Dat generieke antwoord op een specifieke vraag gaat voorbij aan de vaststelling dat de brandweer niet heeft gehandeld naar wat die pictogrammen en borden vermeldden.

Tegen de waarschuwingen van Bakker, pictogrammen en gevarenborden in - en anders dan overheden en brandweerlieden na de ramp verklaren - opent de brandweer deuren van bunkers. Dat blijkt onder meer uit een tiental verklaringen van brandweerlieden, opgetekend in de vroege ochtend na de ramp, die ruim twee decennia onder de pet zijn gehouden.

Taakverzaking

De discussie over de vraag of er wel of geen aanvalsplan voor SE Fireworks was op 13 mei 2000 is enigszins misleidend. Was ‘ie er wel, dan is ‘ie niet goed opgevolgd. Was ‘ie er niet of onvolledig, dan is er iets misgegaan in de uitvoering van de wettelijke aak van de brandweer: het voorkomen van brand en brandrampen. In beide gevallen zijn er door de brandweer fouten gemaakt. Fouten die hebben bijgedragen aan de escalatie van brand bij het vuurwerkbedrijf.

Brandweerdeskundige Fred Vos wees na de ramp herhaaldelijk op nalatig handelen, verzaking van wettelijke taken en gebrek aan deskundigheid bij de brandweer. Met betrekking tot de vuurwerkramp, maar ook in algemene zin; de regionale brandweercommandant had kennis moeten hebben van vuurwerk, maar dat ontbrak. Brandweerofficieren zouden in hun opleiding kennis van gevaarlijke stoffen moeten opdoen in toepassen in de praktijk, kennis die in het curriculum en de literatuur voorhanden was. Maar dat was niet gebeurd.

Een aantal Enschedese brandweerofficieren verklaarde na de ramp dat ze geen verstand hadden van vuurwerk en dat vuurwerk ook geen prioriteit had. Dat laat zien dat het schortte aan de deskundigheid die er had kunnen en ook moeten zijn. Kennis van gevaarlijke stoffen was niet vrijblijvend.

De brandweerorganisatie had ingericht moeten zijn op het voorkomen, bestrijden en beperken van brandrampen. Dat was wettelijk voorgeschreven en geregeld, net als de manier waarop vergunningen voor de opslag van gevaarlijk spul geregeld was. Maar daar was in de praktijk niets van terechtgekomen.

Een half verhaal

Als het om die brandweer gaat, is het misschien nog wel begrijpelijk dat informatie over het optreden op die fatale dag is achtergehouden. Enschedese brandweerlieden legden hun leven in de waagschaal op die dag. Het werd vier van hen fataal. Maar daarmee is ook een half verhaal verteld over het brandweeroptreden op 13 mei 2000. Dat geldt overigens voor veel meer hoofdstukken in het dossier van de vuurwerkramp.

In de beantwoording van raadsvragen houdt het college op bij wat Oosting in zijn eindrapport concludeerde. Alsof alles wat daarna is ontdekt, verklaard en aangetoond er niet toe doet. Daarmee houdt ook het stadsbestuur een verhaal in stand dat vol gaten zit.

Neem je alle informatie over de ramp mee, dan bijkt dat het handelen en de nalatigheid van overheidsinstanties en overheidsdiensten een veel grotere rol hebben gespeeld dan altijd is voorgespiegeld. Zowel in de aanloop, in de ontwikkeling van brand naar ramp als in de nasleep.

Het gevolg van dat halve verhaal is dat de overheid buiten schot is gebleven. En nog altijd blijft. Maar ook dat de verantwoordelijkheid voor de vuurwerkramp exclusief terechtkwam bij anderen, met name de directeuren van SE Fireworks. Maar ook slachtoffers, nabestaanden, een onschuldige vermeende brandstichter en melders van misstanden bij de politie kukelden in de gaten van die officiële lezing.

Dat heeft wonden geslagen die nog altijd worden gevoeld. Om over de deuk in het vertrouwen in overheidsinstantie nog maar te zwijgen. Dat wordt nog veel breder gevoeld.