Hengelo erkent pijnlijke rol bij onteigening van Joods vastgoed tijdens Tweede Wereldoorlog

Het rapport, getiteld 'Joodse burgers in Hengelo: Onteigening en Rechtsherstel', reconstrueert wat er tijdens en na de bezetting gebeurde met Joods vastgoed in de stad. Vergelijkbare onderzoeken zijn de afgelopen jaren ook in andere Nederlandse gemeenten uitgevoerd.

Het rapport maakt onderscheid tussen verschillende fases in het gemeentebestuur tijdens de bezetting. De Hengelose burgemeester Van der Dussen sprak zich openlijk uit tegen de bezetter en werd in 1942 ontslagen en gevangengezet in Sint-Michielsgestel. Na de bevrijding keerde hij terug in functie. "Zijn dappere houding verdient onze waardering, want die moed was in die tijd allerminst vanzelfsprekend", schrijft het college van burgemeester en wethouders in een begeleidende brief bij het rapport aan de gemeenteraad.

Anti-Joodse maatregelen

Tijdens de afwezigheid van Van der Dussen bestuurden door de bezetter aangestelde burgemeesters de stad. Onder hun verantwoordelijkheid werden anti-Joodse maatregelen uitgevoerd, maar wel met medewerking van ambtenaren. Die konden onder meer betrokken zijn bij de administratieve registratie van Joodse inwoners en de uitvoering van bevelen rond vordering of beheer van panden en contacten met Duitse instanties. 

Zo staat er in het rapport: 'Op 18 oktober 1941 stuurden Hengelose ambtenaren een lijst van Joodse inwoners die een huis bezaten naar de Ortskommandantur Enschede.'

Rol ambtenaren

De rol van ambtenaren in Hengelo tijdens de bezetting komt in het rapport overigens beperkt aan bod. Het onderzoek richtte zich vooral op bestuurlijke keuzes die de gemeente maakte tijdens de bezetting en daarna rond onteigening en rechtsherstel van Joods vastgoed.

De werkzaamheden die de gemeenten verrichtten, waren vaak administratief, maar vormden wel een essentieel onderdeel van het systeem. In het rapport schrijven de onderzoekers: "Over het algemeen werkten gemeenten het vorderingsbeleid niet tegen en leverden ze hulp waar gevraagd, net zoals bij de onteigening en deportatie van Joodse inwoners. Wel laat dit onderzoek zien dat de rol en speelruimte van de gemeente beperkt waren. Zeker tijdens de oorlogsjaren, toen de bezetter 19 maatregelen dicteerde."

Geen Joods vastgoed aangekocht

Naast de 87 panden werden in Hengelo vijf landbouwgronden verplicht geregistreerd, waarvan er vier gedwongen zijn verkocht. De gebouwen van de Joodse gemeente, waaronder de synagoge en bijgebouwen, werden niet in beheer genomen of verkocht. Uit het onderzoek blijkt dat Hengelo zelf geen Joods vastgoed of landbouwgronden heeft gekocht.

De onderzoekers van de Radboud Universiteit achten het onwaarschijnlijk dat de gemeente naheffingen voor straat- en rioolbelasting heeft opgelegd aan Joodse inwoners, iets dat in andere gemeenten wel voorkwam.

Het college schetst de situatie na de bevrijding in Nederland, waarin alles in het teken stond van de wederopbouw en het economisch herstel. "Collaborateurs werden berecht en er was rechtsherstel voor slachtoffers, maar dat werd toen vooral gezien als een administratieve handeling."

Het zorgde ervoor dat er te weinig aandacht was voor het leed van Joodse inwoners: "Onteigeningen werden teruggedraaid en verkopen hersteld, maar de diepe persoonlijke en materiële schade die Joodse inwoners hadden geleden, bleef grotendeels voor hun eigen rekening."

Rechtsherstel

Na de oorlog vond voor alle onteigende panden rechtsherstel plaats. Drie panden die door bombardementen volledig waren verwoest, werden in 1947 opnieuw door de gemeente onteigend in het kader van de wederopbouw. 

Met het onderzoeksrapport trekt het stadsbestuur de conclusie dat Joodse inwoners stap voor stap hun rechten en bezittingen zijn ontnomen. Ze werden verdreven uit hun huizen en door de bezetter gedeporteerd naar vernietigingskampen.

"Wat het onderzoek in elk geval duidelijk maakt, is dat de geschiedenis van Hengelo, net als die van veel andere steden, ook een donkere bladzijde kent. Een bladzijde die nu, meer dan tachtig jaar later, opnieuw onder ogen wordt gezien."

De gemeente erkent op basis van de conclusies van het onderzoek dat zij na de oorlog te weinig aandacht had voor de Jodenvervolging en voor het immense leed dat Joodse gezinnen is aangedaan.

"Met de kennis van nu moeten we erkennen dat we dit aspect onvoldoende hebben gezien, benoemd en erkend. Daarmee heeft het handelen van de gemeente, of juist het ontbreken daarvan, bijgedragen aan een gevoel van tekortdoening dat ook na de oorlog bleef voortbestaan."

In buurgemeente Borne bood burgemeester Jan Pierik vorig jaar mei excuses aan de Joodse gemeenschap aan voor de rol van de gemeente tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat deed hij tijdens een officieel moment in de synagoge van Borne, waar hij het onderzoeksrapport 'Joodse burgers in Borne: bejegening, ontrechting en rechtsherstel' in ontvangst nam. 

Het is nog niet bekend of Hengelo ook excuses zal aanbieden naar aanleiding van de conclusies van het rapport.