Is Enschede draaiorgel ‘de Tukker’ kwijt?

Het is een echte Gavioli, die Tukker. Gebouwd op een vinding die ook een revolutie in de textielindustrie ontketende. In feite de eerste digitale machine, waarmee met behulp van gevouwen ponskaarten complexe patronen konden worden geweven. Nulletjes en eentjes, aan of uit. Parijzenaar en draaiorgelbouwer Anselmo Gavioli paste de vinding van Joseph-Marie Jacquard toe om fluiten, pijpen, trommels en bekkens aan te sturen.

Een statafel met fotoboeken

Een slingerweggetje, bestraat met klinkertjes, langs de voet van de Usseler Es. Een handvol boerderijen, zoeken naar een parkeerplaats waar je niet het risico loopt in een slootje te belanden. Over de vochtige akkers klinkt het onmiskenbare geluid van een draaiorgel. Een wals. Misschien de laatste, in elk geval als lokaal erfgoedobject. Op het dashboard van een oude Mercedes ligt een orgelpartituur.

De Tukker staat in het midden van de schuur, tegen een zijwand. Achterin een stoere Fendt, bij de ingang een statafel met fotoboeken. Eentje van stichting Stadsorgel De Tukker, de andere van orgelman (en voorzitter) Benno Molenkamp.

Mobiel stoomketeltje

Twee dingen vallen op: het volume dat het instrument produceert en de zuivere tonen. Dat wil nog wel eens anders zijn, als het om draaiorgels gaat. Dat volume heeft alles te maken met het doel waarmee De Tukker werd gebouwd. “Het was een kermisorgel”, vertelt Molenkamp. Zwart petje, eronder een paar glinsterende ogen. Muziek is altijd een trekker voor kermissen geweest en er was een tijd geweest dat speakers niet bestonden.

De Tukker werd aangelust op het systeem van drijfriemen dat alle draaiende attracties bediende, gevoed door een mobiel stoomketeltje. Kolengestookt, uiteraard. De oudste delen van het instrument dat hier staat te loeien alsof 'ie het eeuwige leven heeft, dateren van omstreeks 1850.

'Zeldzamer dan een Rembrandt'

Dat fotoboek van de stichting vertelt hoe dit Galvani-kermisorgel stadsorgel werd. De verwezenlijking van een droom van J. Reineman, kassier bij de Boekeloose Stoombleekerij. Met een liefde voor dit soort volksorgels. Maar liefde is duur, ook als je kassier bent. ‘Er zijn maar weinig goed straatorgels’, tekent magazine Spil en Spoel in 1964 op uit de mond van Rieneman. ‘Ze zijn zeldzamer dan een Rembrandt’. Maar de kassier vindt er een, een prachtexemplaar: 25.000 gulden. Zo beschouwd een koopje.

Een greep uit de kas zal niet in Reineman zijn opgekomen, al was dat voor het verhaal wel mooi geweest. Hij wendde zich tot het stadsbestuur, dat twee mille ter beschikking stelde. De rest werd bijeengebracht door particulieren. Half april 1965 hoorde Enschede voor het eerst ‘haar’ orgel.

Luttele jaren later was het uit met de pret. Het kon er niet meer uit, zo’n stadsorgel. Klotste het geld een paar geleden nog tegen de plinten van het Stadhuis, Enschede kon geen lege zak meer rechtzetten. De textielindustrie implodeerde, tienduizenden arbeidersgezinnen hadden amper meer en cent te makken. De Tukker werd gestald bij de stadsreinigingsdienst.

Een nieuwe start

In 1967 treedt een nieuw bestuur aan. Met als drijvende krachten Menno Molenkamp, middenstander Bertus Workel en Nico Temmink. Uit liefde, opnieuw. En opnieuw een kostbare erfenis. Molenkamp: “Er was 40.000 euro schuld. Dat wisten we niet.” In drie jaar tijd werd dat vereffend. Molenkamp en Workel houden de stichting - en het orgel - nog altijd draaiend. “Het heeft de gemeente in al die jaren geen cent gekost.”

Molenkamp is inmiddels 80. Workel ook zoiets. We zijn ruim vijftig jaar, verschillende orgelconcoursen met tien of veertien orgels in de binnenstad, TV-optredens en albums verder. En een paar orgels; de stichting beheert er drie, waaronder ‘Het Tukkertje’, een klein mobiel draaiorgeltje. Beiden hebben een jaar of wat alle opties verkend en uitgemolken om De Tukker voor Enschede te behouden. Tot nu toe vergeefs.

“In Groningen hebben ze een beroepskracht”, vertelt Workel. “Die draait twee keer per week. Dar willen ze dat ding niet kwijt.”

‘Als ‘ie dan maar in Nederland blijft’

Nu draait De Tukker voor het laatst op Enschedese bodem. Of er moet ten langen leste toch nog iemand opduiken die er plezier en brood in ziet. Schuld heeft de stichting niet. De Tukker is gerestaureerd en verkeert in uitstekende staat.

Ergens in december hakt de stichting de knoop door. “Ik heb er hard voor gewerkt om ‘m in Enschede te houden”, vertelt Molenkamp. Wordt De Tukker op Marktplaats gezet, dan is ‘ie binnen een paar dagen weg. Naar het buitenland. Daar zijn liefhebbers die er 50.000 euro voor neertikken, weet de orgelman.

“Maar dat wil ik niet.” Molenkamp is resoluut. “Dan geef ik hem liever weg. Als ‘ie in elk geval maar voor Nederland bewaard blijft.” Daarmee blijft de weg naar Enschede een beetje open. “Dan haal ik hem zo nu en dan nog wel een keer deze kant op.”